Bitkileri Budamak ve Şekillendir­mek

Bahçeyle uğraşmaya başladığım ilk yıllarda makası eline almaktan en çok korktuğum işti budama. "Ya yanlış kesersem, ya bitkiyi kurutursam" diye düşünürdüm. Sonra bir kış sonu, iki yıldır çiçek vermeyen bir gülü neredeyse yarısına kadar kestim ve o yıl bahçemin en gösterişli bitkisi o oldu. O günden beri şunu biliyorum: bitki budama ve kesim işi, bitkiye zarar vermek değil, ona nerede büyümesi gerektiğini söylemektir. Aşağıda kendi bahçemde yıllar içinde oturttuğum zamanlama, teknik ve alet seçimi düzenini olabildiğince pratik şekilde anlatıyorum.

Zamanlama: Makası ne zaman elinize almalısınız?

Budamada en sık yapılan hata yanlış kesim değil, yanlış zamandır. Bir bitkiyi doğru teknikle ama yanlış ayda budarsanız o sezonu çiçeksiz geçirirsiniz. Benim baktığım tek kural şu: bitki çiçeğini hangi yılın sürgününde açıyor?

• Güller: Kış sonu, tomurcuklar kabarmaya başladığında ama henüz patlamadığında. Bende bu genelde şubat sonu–mart başına denk gelir.
• Buxus (şimşir) ve çit bitkileri: İlkbahar sürgünü sertleştikten sonra, mayıs sonu. İkinci hafif tıraş için ağustos sonu ideal.
• İlkbaharda çiçek açanlar (leylak, forsitya, keçisakalı): Çiçek hemen soldukten sonra. Kışın budarsanız o yılın tomurcuklarını atmış olursunuz.
• Yazın çiçek açanlar (ortanca çeşitlerinin bir kısmı, buddleia, lagerstroemia): Kış sonu.
• Ölü çiçek ve kuru dal temizliği: Her zaman, mevsim beklemez.

Sonbaharda ağır budamadan kaçınıyorum. Kesim bitkiyi yeni sürgün vermeye teşvik ediyor, o taze sürgün de ilk ayazda yanıyor. Bahçe bakım takviminizi kurarken budamayı toprak hazırlığı ve gübreleme ile aynı haftalara yığmamak da işi kolaylaştırıyor; budadıktan hemen sonra bol azotlu gübre vermek yerine bir iki hafta beklemeyi tercih ediyorum.

Gül budama: Üç dala bakıp karar vermek

Güllerde işi karmaşıklaştırmaya gerek yok. Ben her seferinde aynı sırayı izliyorum:

1. Ölü, kuru ve kararmış dalları canlı dokuya kadar kesiyorum. Kesitin ortası beyaz görünmüyorsa biraz daha aşağı iniyorum.
2. Birbirini kesen, içe doğru büyüyen dalları alıyorum. Amaç bitkinin ortasının hava alması; kapalı bir taç, külleme ve mantar hastalıkları için davetiye demek.
3. Kalan 4–6 sağlıklı dalı dışa bakan bir tomurcuğun 5 mm üstünden, 45 derece eğik kesiyorum. Eğik kesim suyun tomurcuk üstünde birikmesini engelliyor.

Çalı güllerde toplam boyun üçte birini, çay güllerinde daha cesur davranıp yarısına kadar inebiliyorum. Tırmanıcı güllerde ise ana gövdeleri asla kesmiyorum; sadece bu gövdelerden çıkan yan sürgünleri 2–3 tomurcuğa indiriyorum, çiçekler zaten o kısa sürgünlerde açıyor. Sezon boyunca solmuş çiçekleri ilk tam yapraklı beşliye kadar kesmek de yeni çiçek dalgasını tetikliyor.

Buxus ve süs bitkilerinde şekil vermek

Şimşirle çalışırken öğrendiğim en kıymetli şey: az ve sık. Yılda bir kez derin tıraş yerine iki kez hafif tıraş, çok daha yoğun ve dolgun bir yüzey veriyor. Buxus eski, yapraksız odun üzerinden zor toparlanır; o yüzden yeşil dokunun içinde kalmaya çalışıyorum.

Pratik püf noktaları

• Kesmeye başlamadan bir karton şablon ya da gerdiğim bir ip kullanıyorum; gözle simetri tutturmak sanıldığından zor.
• Topları ve konileri aşağıdan yukarıya doğru kesiyorum, böylece kesilen yapraklar birikip görüşü kapatmıyor.
• Formu tabana doğru hafif genişletiyorum; üstü geniş bir çit alt yaprakları gölgede bırakır ve dipten seyrelir.
• Kavurucu güneşte ve yağmurdan hemen sonra tıraş yapmıyorum; birinde yapraklar yanıyor, diğerinde kesim yerinden mantar giriyor.
• Kesim sonrası bitkinin köküne rahat su vermek toparlanmayı hızlandırıyor.

Lavanta, santolina gibi yarı çalı süs bitkilerinde de aynı mantık geçerli: çiçek bitince şekil tıraşı, ama odunlaşmış dipteki gri kısma inmemek şartıyla.

Alet seçimi: Kötü makas, kötü budama

Yıllarca ucuz makaslarla uğraştım ve dalları ezdiğimi, kesim yerlerinin kararıp kuruduğunu fark ettim. Sağlıklı bir kesim, temiz ve tek hareketle yapılan kesimdir.

Canlı dokuda mutlaka bypass tip kullanıyorum; örs tipi dalı ezerek koparıyor. Satın alırken tek baktığım şey yedek bıçağının bulunup bulunmadığı. Bıçağı değişebilen bir makas on yıl gider. Her kullanımdan sonra bıçağı bezle silip ince bir yağ sürüyorum, sezonda bir–iki kez de küçük bir bileği taşıyla tazeliyorum.

Bir de hijyen meselesi var: hastalıklı bir bitkiden kestik